فیلم مستند و عدالت زیست‌محیطی: تحلیل مستندهای مرتبط با بحران آب در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه علوم ارتباطات اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

چکیده

در جهان بصری امروز، فیلم‌های مستند می‌توانند جنبه‌هایی از زیست انسان، تلقی اجتماع و نگرش تمدن بشری را دربارۀ آن آشکار کنند. هر چارچوبی موضوعات زیست‌محیطی را به شیوه‌ای روایت و چارچوب‌بندی می‌کند. همچنین هر چارچوبی تأثیرهای متفاوتی بر رفتارهای مسئولانه در موضوع محیط‌زیست دارد و می‌تواند نشانه‌ای از نگرش اجتماعی یا رسانه‌ای به موضوع باشد. این پژوهش به کمک نظریه و روش تحلیل چارچوب، به تحلیل 22 فیلم مستند دهه‌های 1380 و 1390 می‌پردازد تا به این سؤال پاسخ دهد که مستندهای بحران آب در ایران چگونه این موضوع را در چارچوب عدالت زیست‌محیطی قرار می‌دهند و این چارچوب را به چه نحو و با چه جزئیاتی ارائه می‌کنند. این تحلیل نشان می‌دهد چارچوب عدالت زیست‌محیطی در این فیلم‌ها فراوانی چندانی ندارد. در آن دسته از فیلم‌هایی که موضوع را در چارچوب عدالت زیست‌محیطی ارائه می‌کنند، محور «نابرابری در علل اجتماعی شرایط زیست‌محیطی» مبتنی بر دلایل طبیعی و مقصردانستن محیط‌زیست به‌مثابۀ امری خودبنیاد، مستقل، قدرتمند و خارج از اختیار انسان بدون اشاره به دلایل انسان‌ساز خشکسالی است. این چارچوب در ضلع «نابرابری در تبعات شرایط زیست‌محیطی»، تقسیم نابرابر منافع توسعه یا تغییرات اقلیمی را با نشان‌دادن جزئیات زیست مردم محلی و با مقایسۀ وضعیت پیش و پس از لحظۀ فاجعه در زندگی آنان نشان می‌دهند. در اینجا محیط‌زیست «منبع استفادۀ» مردم است که به نحو نابرابر نقصان یافته است و مردم آسیب‌دیده مردمی ناتوان و منفعل‌اند. محور «نابرابری در عواقب سیاست‌ها و مدیریت‌های زیست‌محیطی» غایب است و مشکلات و تنازع اجتماعی بر سر سیاست‌های جبرانی محیط‌زیستی در چارچوب ارائۀ مستندها جایی ندارد. چارچوب کلی مستندها در تعریف «ما و دیگری» اغلب براساس تقسیمی جغرافیایی در درون یک واحد ملی بنا شده است.

کلیدواژه‌ها


  • احسانی، مهرزاد و خالدی، هومن (1382). بهره‌وری آب کشاورزی، تهران: کمیتۀ ملی آبیاری و زهکشی ایران.
  • ارکیان، علی (1385). «مورفولوژی سینمای مستند ایران». فارابی، 59-60، 91-116.
  • اسپنسر، استفان (1395). روش‌های پژوهش تصویری در علوم اجتماعی. ترجمۀ نعمت‌الله فاضلی و مرتضی قلیچ، تهران: مرکز سنجش و پژوهش افکار.
  • استیبی، آرن (1395). قالب‌ها و قالب‌سازی. ترجمۀ نادر مهدی‌پور، در کتاب: زبان‌شناسی زیست‌محیطی، ترجمۀ فردوس آقاگل‌زاده، تهران: نویسۀ پارسی.
  • آنند، ریچارد (1386). عدالت سبز. ترجمۀ محمود روغنی، در: شهروندی سبز؛ دموکراسی سبز، عدالت سبز، ترجمۀ محمود روغنی، تهران: نشر اختران.
  • پارساپور، زهرا (1391). «نقد بوم‌گرا: رویکردی نو در نقد ادبی.» فصلنامۀ نقد ادبی، 19، 7-26.
  • جواری، محمدحسین (1397). «نقد محیط‌زیستی در حوزۀ ادبیات با رویکرد تطبیقی». فصلنامۀ پژوهش‌های تطبیقی ادبیات، 6(2)، 128-143.
  • جولیان، روبرتا (1398). نابرابری، تفاوت‌های اجتماعی و منابع زیست‌محیطی. در: مباحثی دربارۀ جامعه‌شناسی محیط‌زیست، ترجمۀ مهدی فرهمندنژاد، تهران: نشر ثالث.
  • باران، استنلی جی. و دیویس، دنیس ک. (1398) نظریه‌های ارتباطات جمعی : مبانی، تحولات و آینده. ترجمۀ تکتم نماینده جورابچی. مشهد: انتشارات مرندیز.
  • خاشعی، وحید (1392). «انسان‌شناسی تصویری؛ تفکر مردم‌شناختی مبتنی بر سکانس». فصلنامۀ رادیو و تلویزیون، 20، 125-156.
  • دژادن، جوزف (1396). اخلاق محیط‌زیست: درآمدی بر فلسفۀ محیط‌زیست. ترجمۀ مهدی کلاهی، تهران: پژوهشگاه، فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  • ساداتی، سیدشهاب‌الدین و سقازاده، بهاره (1398). «هویت‌های مکانی‌شده: مطالعه فیلم درخت گلابی با رویکرد نقد زیست‌محیطی». فصلنامۀ نقد ادبی، 47، 117-136.
  • شلدون، پاویسا (1396). رسانه‌های اجتماعی: اصول و کاربردها. ترجمۀ حسین حسنی، تهران: ثانیه.
  • ضیایی هاشمیان مقدم، سیدعباس (1390). بررسی تعامل جنبه‌های سینمایی و مردم‌شناسی در مستند مردم‌نگار. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکدۀ صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
  • عاملی، سیدسعیدرضا، بیچرانلو، عبدالله، بهار، مهری و غلامی، فرزاد (1398). «تدوین الگوی مفهومی ارتباطات آب؛ ظرفیت‌های ارتباطات برای مدیریت بحران آب در ایران». فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 43، 171-199.
  • عمارتی‌مقدم، داود (1387). «اکوکریتیسیزم». فصلنامۀ نقد ادبی، 4، 195-204.
  • غلامی، فرزاد (1398). اینترنت و ارتباطات زیست‌محیطی؛ مطالعۀ برساخت مسئلۀ آب ایران در رسانه‌های اجتماعی. رسالۀ دکتری. دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
  • ووسیچ، کوالینا، فالکوفسکی، آندرژ، و بروس، نیومن آی. (1393). بازاریابی سیاسی. ترجمۀ حمیدرضا عسگری ده‌آبادی و شهاب طلایی شکری، تهران: کتاب مهربان.
  • گیویان، عبدالله (1386). «سهم مردم‌شناسی و سینما در مردم‌شناسی بصری: نقدی بر کتاب سینمای قوم‌پژوهی». فصلنامۀ علوم اجتماعی، 38 و 39، 203-233.
  • مرکز آمار ایران (1399). گزارش شاخص‌های عدالت اجتماعی، قابل‌دسترسی در

 https://amar.org.ir/Portals/0/News/1400/shakhes341.pdf

  • نجفی‌خواه، محمدمهدی (1393). برساخت اجتماعی-فرهنگی؛ یک مسئلۀ زیست‌محیطی: مطالعه‌ای کیفی در فعالیت‌های اقامه دعوی و استراتژی‌های برساختگرایانۀ مرتبط با بحران زیست‌محیطی دریاچۀ ارومیه. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
  • ویمر، راجر دی.، و دومینیک، جوزف. آر. (1384). تحقیق در رسانه‌های جمعی. ترجمۀ کاووس سیدامامی. تهران: سروش.
  • هانگین، جان (1393). جامعه‌شناسی محیط‌زیست. ترجمۀ صادق صالحی. تهران: سمت.
  • هرلن، شارون ال. و همکاران (1399). عدالت اقلیمی و نابرابری. ترجمۀ محمدجواد زاهدی مازندرانی، در: تغییرات اقلیمی و جامعه: دیدگاه‌های جامعه‌شناختی. تهران: انتشارات وانیا و لویه.
  • Arnold, A. (2018). Climate change and storytelling: Narratives and cultural meaning in environmental communication. Springer.
  • Brevini, B. (2016). The value of environmental communication research. International Communication Gazette78(7), 684-687.
  • Clover, D. E. (2011). You've got the power: Documentary film as a tool of environmental adult education. Journal of Adult and Continuing Education17(2), 20-35.
  • Entman, R. M. (1993). Framing: Towards clarification of a fractured paradigm. McQuail's reader in mass communication theory, 390-397.
  • Hughes, H. (2014). Green Documentary: Environmental Documentary in theTwenty-First Century. Intellect Books.
  • Ingram, D. (2013). The aesthetics and ethics of eco-film criticism. Ecocinema theory and practice, 43-61.
  • Johannessen, M. R. (2015, August). Please like and share! A frame analysis of opinion articles in online news. In International Conference on Electronic Participation(pp. 15-26). Springer, Cham.
  • Hegtvedt, K. A., Parris, C. L., & Johnson, C. (2019). Framing and feeling fuel environmentally responsible behaviors of black residents in the United States. Sociological Perspectives62(5), 603-626.
  • Kara, S., & Marcus, D. (2016). Introduction: Situation contemporary documentary. In D. Marcus & S. Kara. (Eds.), Contemporary documentary (pp. 1 – 6). New York, NY: Routledge.
  • Luthfa, S. (2019). Showcasing environmental justice movements from the South: Comparing the role of media in Bangladesh. Society and Culture in South Asia5(2), 290-328.
  • Milstein, T., Pileggi, M., & Morgan, E. L. (Eds.). (2017). Environmental communication pedagogy and practice. London: Routledge.
  • Mirzoeff, N. (1999). An introduction to visual culture. Psychology press.
  • Moernaut, R., Mast, J., & Pepermans, Y. (2018). Reversed positionality, reversed reality? The multimodal Environmental Justice frame in mainstream and alternative media. International Communication Gazette80(5), 476-505.
  • Moore, E. E., & Lanthorn, K. R. (2017). Framing disaster: News media coverage of two Native American environmental justice cases. Journal of Communication Inquiry41(3), 227-249.
  • Neimanis, A. (2012). Environmental Justice: Making the Case for Ecological Intergity.
  • Smith, J., & Firth, J. (2011). Qualitative data analysis: the framework approach. Nurse Researcher18(2), 52-62.