تطبیق نقاشی از ناصرالدین شاه در ابتدا و انتهای سلطنت در دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه نقاشی ، دانشکده هنر ، هیات علمی دانشگاه الزهرا س، تهران ، ایران

چکیده

نقاشی از شاه در دوران قاجار یکی از موضوعات اصلی پیکر‌نگاری درباری است. نقاشی از چهرۀ ناصرالدین‌شاه (۱۲۴۷-۱۳۱۳‍ ق) در دوران حکومتش از ابتدا تا انتها مسیر متفاوتی را طی می‌کند. در دورۀ ابتدایی چهرۀ او منطبق با معیارها و زیبایی‌شناسی نقاشی ایرانی و در دورۀ انتهای سلطنت چهرۀ او تحت تأثیر صنعت عکاسی و تغییرات اجتماعی و سفر به اروپا به‌سمت واقع‌گرایی و نقاشی اروپایی تغییرمی کند. سؤال کلی این مقاله آن است که تصاویر پیکر‌نگاری از ناصرالدین‌شاه در دورۀ ابتدایی و انتهایی قاجار دارای چه تغییراتی است و با توجه به تغییر شرایط اجتماعی، معیارهای زیبایی‌شناسی برای چهرۀ شاه در هر دوره کدام است. با توجه به اهمیت نقاشی از چهرۀ شاه در دوران قاجار، این تغییرات در نقاشی از ناصرالدین‌شاه قاجار از ابتدا تا انتها موضوع این پژوهش است. بدین‌منظور، ابتدا نقاشی پیکر‌نگاری در دوران ناصری بررسی می‌شود. سپس به سیر تحول و تفاوت و شباهت نقاشی‌های این دوران از ناصرالدین‌شاه پرداخته می‌شود. محتوای پژوهش حاضر کیفی و شیوۀ گردآوری اطلاعات، به‌صورت اسنادی (کتابخانه‌ای) است و روش پژوهش، تاریخی–تطبیقی است. یافته‌ها بیانگر آن است که در دوران طولانی حکومت ناصرالدین‌شاه، نقاشی پیکر‌نگاری با موضوع شاه، یکی از مضامین اصلی در هنر نقاشی این دوران است. در دورۀ ابتدایی سلطنت او، نقاشی شاه متأثر از هنر نقاشی ایرانی در دوران قبل و دوران ابتدایی قاجار است و نگاه باستانی و آرمان‌گرایانه دارد، ولی در نقاشی دورۀ انتهایی، به‌علت تأثیرپذیری از تحولات اجتماعی این دوران به‌سمت واقع‌گرایی و عکاسی متمایل می‌شود و چهرۀ شاه، انسانی و واقعی تصویر می‌شود. موضوع نقاشی از ناصرالدین‌شاه در هر دو دوره ثابت است، ولی نگاه نقاشان با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی دوران ابتدایی و انتهایی در زیبایی‌شناسی متحول و متفاوت تصویر می‌شود. این تحولات حاصل تغییر تفکر شاه، ارتباط با اروپا، تغییرات اجتماعی و استفاده از هنر عکاسی و تمایل به تصویر واقعی به‌دور از هرگونه آرمان‌گرایی است. این عوامل نشان می‌دهد هنر دوران ناصری در نقاشی از چهره در هر دو دوره متأثر از تغییرات اجتماعی آن دوران است و نگاه هنرمندان به موضوع پیکر‌نگاری با عوامل اجتماعی تغییر کرده و دارای زیبایی‌شناسی متغیر است. نگاه به موضوع انسان در هنر پیکر‌نگاری در هر دوره متفاوت تصویر شده و این روند در چهرۀ ناصرالدین‌شاه قابل‌بررسی است. [1]
[1]. این مقاله حاصل هسته پژوهشی با عنوان مطالعه هنر نقاشی پیکره نگاری دوره قاجار تصویب شده در دانشگاه الزهرا س می باشد.

کلیدواژه‌ها