سرمایه های جمعی و تاب آوری محلی ساکنان شهرهای حاشیه ای: مردم نگاری ساکنین شهرک عزیزی شهر قدس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجو گروه مردم شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران. تهران.ایران

2 استادیار گروه انسان شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22059/ijar.2024.366313.459846

چکیده

هدف: در چند دهه‌ی گذشته، رشد شتابان مهاجرت داخلی در کشور سبب شده تا ترکیب جمعیتی شهرها به‌هم‌ریخته و هر روز بر جمعیت شهرهای حاشیه‌ای افزوده شود و پیامد این مسئله در شکل آسیب‌شناختی آن، تراکم بیش از حد جمعیت، شکل‌گیری تعارض‌های فرهنگی در شیوه زیست جدید، بیکاری و انواع آسیب‌های اجتماعی بوده است. فارغ از رویکرد آسیب‌شناختی نسبت به توسعه شهرهای حاشیه‌ای، مسئله‌ی حائز اهمیت این است که این اجتماعات علی‌رغم تنش‌ها و مسائل متعدد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی چگونه دوام پیدا می‌کنند و سازوکارهای قوام‌بخش تاب‌آوری این گونه اجتماعات چیست؟ این مطالعه باهدف بررسی سازوکارها و راهبُردهای به کار گرفته شده توسط ساکنان مناطق حاشیه‌نشین، در پی تحلیل الگوهای مصرف خانواده‌های ساکن در شهرک عزیزی شهر قدس است.
روش شناسی: این پژوهش با استفاده از روش مردم‌نگاری و با مدد از روش‌هایی چون مشاهده‌ی مشارکتی و مصاحبه به جمع‌آوری اطلاعات پرداخت. مدت زمان حضور در میدان جهت جمع‌آوری داده‌های تحقیق، ۱۸ ماه بوده است؛ البته به دلیل شرایط همه‌گیری ویروس کرونا، این حضور مستمر نبوده است. در این مدت با ۳۲ خانواده‌ی ساکن در شهرک عزیزی و همچنین صاحبان بنگاه‌های اقتصادی محلی مصاحبه‌هایی صورت پذیرفت. معیار ادامه‌ی مصاحبه‌ها، اشباع نظری بود. طی این مصاحبه‌ها از مفاهیم نظری حساس چون بسترمندی کنش‌های افراد، تاب‌آوری و عقلانیت محلی استفاده و با تمرکز بر مصرف و نحوه‌ی تأمین نیازهای روزمره به مطالعه‌ی الگوهای مصرف خانواده‌ها پرداخته شد. متون استخراج شده از مصاحبه‌ها با استفاده از تحلیل مضمون کدگذاری شدند.
یافته ها: نتایج نشان می‌دهند باتوجه‌به موقعیت و شرایط اقتصادی و فرهنگی میدان موردمطالعه، مدیریت الگوی مصرف اقتصادی در میان خانواده‌های مورد بررسی، متأثر از مولفه‌های اجتماعی چون حمایت‌های شبکه‌های اجتماعی به طرق مختلف، هوشمندی در انتخاب نوع فروشگاه یا روش‌های خرید، خرید بر اساس قاعده آشنایی، پرسه زنی جهت خرید بهینه و تکیه بر خریدهای قسطی و نسیه‌ای بوده است. تمام این مؤلفه‌ها گویای آن است که در جامعه موردمطالعه، شکل خاصی از عقلانیت محلی باتکیه‌بر منابع و سرمایه جمعی حاکم است که لزوماً شکل خاصی از عقلانیت در وجه عقلانیت ابزاری نداشته و امکان ارائه‌ی چشم‌انداز نظری جهت درک و تفسیر نحوه‌ی تصمیم‌گیری‌ها و سازوکارهای کنش‌های اقتصادی افراد جامعه مورد مطالعه را ندارد. ساکنین باتوجه‌به محدودیت‌های زیست روزمره‌شان، رفتار هوشمندانه‌ای در زندگی دارند و از راهبُردهای گوناگونی برای برطرف‌کردن نیازهای خود بهره می‌برند. چنین استدلال شد که تاب‌آوری محلی در این گونه اجتماعات، نتیجه‌ی منابع و سرمایه‌های جمعی آن‌ها است. به این معنا که ساکنان این اجتماعات از منابع موجود، به‌خصوص شبکه‌های ارتباطی و سرمایه‌های جمعی در جهت پاسخ به نیازهای خود بهره می‌برند. به نظر می‌آید وجود و بهره‌گیری از چنین راهبردهایی به پابرجایی مناطق اسکان غیررسمی یاری رساند، این در حالی است که وجود جاذبه در چنین مناطقی به جریان مهاجرت‌های پیرامون-مرکز خواهد افزود و این مسئله می‌تواند منجر به بروز مسائل جدیدی در این مناطق گردد

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Collective capital and local resilience of residents of suburbs;Ethnography of Azizi town residents of Qods city

نویسندگان [English]

  • Durna Ahmadi 1
  • Rouhollah Nosrati 2
1 student Department of Anthropology.Faculty of Social Sciences.University of Tehran.Tehran. Iran
2 Assistant Professor, Department of Anthropology, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Purpose: In the past few decades, the rapid growth of internal migration in the country has caused the demographic composition of the cities to be disrupted and the population of suburbs to increase every day, and the consequence of this issue in its pathological form has been overpopulation, the formation of cultural conflicts in the new way of life, unemployment, and various social problems. Regardless of the pathologic approach to the development of suburbs, the important issue is how these communities can survive despite economic, social, and cultural tensions and problems and what are the mechanisms that contribute to the resilience of such communities? This study aims to investigate the mechanisms and strategies used by the residents of suburbs in order to analyze the consumption patterns of families living in Azizi town of Quds city.
Methodology:  The present study uses ethnographic techniques such as participant observation and interviews to gather information. The time spent in the field to gather the data was 18 months, but because of the COVID-19 pandemic, the presence in the field has not been continuous. During this period, thirty-two families living in Azizi town along with owners of local enterprises were interviewed. The criterion for continuation of these interviews was theoretical saturation. During these interviews, sensitive theoretical concepts such as the context of individual actions, resilience, and local rationality was used and by focusing on consumption and how daily needs are met, the consumption patterns of families were studied. The extracted texts from the interviews were coded using thematic analysis.
Findings: The results show that given the economic and cultural conditions of the field of study, the management of the economic consumption pattern in the studied families has been influenced by social components such as social network support in various ways, intelligence in choosing the type of store or purchasing methods, purchasing based on acquaintance, roaming for optimal purchase, and relying on installment and credit purchases. All of these components indicate that a particular form of local rationality based on collective resources and capital prevails in the studied community, which does not necessarily have a particular form of rationality in the face of instrumental rationality, and does not provide a theoretical perspective for understanding and interpreting the decision-making and mechanisms of economic actions of individuals in the studied community. The residents have intelligent behavior in life due to their daily environmental limitations and use various strategies to meet their needs. It was concluded that local resilience in such communities is the result of collective resources and capital. This means that the residents of these communities’ benefit from available resources, especially social networks and collective capital, to meet their needs. It seems that the existence and use of such strategies help maintain the informal settlement areas, while attraction of such areas will increase the flow of migrations to the suburbs, and this can lead to the emergence of new issues.

کلیدواژه‌ها [English]

  • resilience
  • consumption pattern management
  • informal settlement
  • suburbanization
  • collective capital
آلتمن. موریس(۱۳۹۷). اقتصاد رفتاری. مترجم محسن رنانی و گروه همکاران.تهران: آوند دانش.
 اباذری. یوسف، و کاظمی. عباس. (۱۳۸۴). رویکردهای نظری خرید، نامه علوم اجتماعی. دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران. ۲۵. ۱۹۵ -۱۶۷.
 ایران‌دوست. کیومرث. (۱۳۸۹). سکونت گاه های غیررسمی و اسطوره حاشیه‌نشینی. تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
بریجر. دارن. (۱۴۰۰). رمزگشایی ذهن مصرف کننده غیرعقلانی.مترجمان روزا هندیجانی و فرزاد مینویی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 پایگاه مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) (۱۳۹۹)ispa.ir.
 بهمنی. سجاد، همتی. رضا، ملتفت. حسین و ایزدی جیران. اصغر(۱۳۹۷). مرور نظام‌مند مطالعات انجام شده در زمینة حاشیه‌نشینی (۱۳۷۵ تا ۱۳۹۶). فصلنامه علمی - پژوهشی رفاه اجتماعی(۷۱)۱۸. ۱۳۴ – ۸۵.
 پاترسون. مارک(۱۳۹۸). مصرف و زندگی روزمره. مترجمان جمال محمدی و نرگس ایمانی مرنی. تهران: نشر نی.
 حیدری نصرت آبادی. رضا(۱۳۹۶). ارزیابی شاخص‌های توانمندسازی در سکونت گاه های غیررسمی، مورد پژوهش: سکونت گاه های غیررسمی شهر قدس. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. دانشکده علوم‌انسانی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد صفادشت.
زیاری.کرامت اله، مهدنژاد.حافظ و پرهیز.فریاد(1388). مبانی و تکنیک های برنامه ریزی شهری. تهران: دانشگاه بین المللی چابهار.
ساندلین. بو، میکائیل تراتوین. هانس و وندراک. ریچارد(۱۳۹۳). تاریخ مختصر اندیشه‌های اقتصادی. مترجم حمیدرضا ارباب. تهران: نشر نی.
 شریفی. رامین و چیوائی. فیروز(۱۳۹۶). سبزه الماس: نگاهی به روند شکل‌گیری و برنامه‌ریزی شهر قدس (چاپ دوم). تهران: انتشارات بیشه.
 صادقی. علیرضا(۱۳۹۹). زندگی روزمره تهی دستان شهری. تهران: انتشارات آگاه. چاپ پنجم.
صالحی امیری.سیدرضا،خدائی.زهرا(۱۳۹۰). حاشیه‌نشینی و اسکان غیررسمی: چالش‌ها و پیامد‌ها.تهران: نشر ققنوس.
 علیرضانژاد. سهیلا(۱۳۹۲). گونه‌شناسی صندوق‌های قرض‌الحسنه و توانمندی زنان: مدل سنتی اعتبارات خرد در ایران. مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران.(۲)۵. ۱۰۲- ۹۱.
 لطفی خاچکی. طاهره، اکبری. حسین، کرمانی. مهدی و ایمانی جاجرمی، حسین(۱۴۰۱). استراتژی‌های بقا در شرایط فقر، در میان افراد کم‌برخوردار شهر مشهد. مجله جامعه‌شناسی کاربردی ((۵۵)۳۳)۱. ۱۵۸-۱۳۳.
 کاریگان. پیتر(۱۳۹۷). جامعه‌شناسی مصرف. ترجمه سعید صدرالاشرافی. تهران: گل‌آذین.
 گیرتس. کلیفورد(۱۳۹۹). تفسیر فرهنگ‌ها. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: نشر ثالث.
 مریجی. شمس الله و مؤذن. سلطان‌آبادی(۱۳۹۵). بررسی مناسبات هویت و جنسیت با مصرف در دو رهیافت غربی و اسلامی. دو فصل نامه علمی‌پژوهشی دین و سیاست فرهنگی. 7. ۷۴ – ۵۵.
 میرحسینی. زهرا، بوربور. زهرا، صمصامی. مرضیه، احمدی. نیره و اختری. زینب(۱۳۹۹). چالش‌های زندگی روزمره زنان حاشیه‌نشین شهر تهران. مطالعات راهبردی زنان.(۸۹)۲۲. ۳۶-۷.
 نقشه رفاه ایرانیان (دوشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۰). روزنامه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان صنعت. 18، ص. 3.
 Anggraini, Roselynne. Februhartanty, Judhiastuty. Bardosono, Saptawati. Worsley, Anthony. (2016), Food store choice among urban slum women is associated with consumption of energy dense food. Asia Pac J Public Health.2016 Jul.
 Obembe A., Taiwo, Levin. Jonathan and Fonn. Sharon (2019), Comparison of household expenditure between urban slum and non-slum dwellers in a Southwestern metropolis, Nigeria https://doi.org/10.21203/rs.2.13973/v1.
 Williams, Robert H., John J. Painter and Herbert R. Nichols (1978), “A Policy-Oriented Typology of Grocery Shoppers,” Journal of Retailing, 54 (Spring), 27–43.