مطالعه ای تطبیقی بر بیان تصویری نگاره‌های تعویذی «چشم زخم» در قالیچه های بلوچستان فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، پژوهشکده هنرهای سنتی. پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران

10.22059/ijar.2025.394817.459918

چکیده

هدف: معیشت و سلامت عشایر بلوچ در کشورهای همسایه ایران و افغانستان به دلیل اقلیم جغرافیایی خاصی (نظیر: خشکسالی، کم آبی، بادهای فصلی و غیره) که در آن سکنی گزیده­اند، همواره در معرض خطر است. از این رو، باشندگان بلوچ از اشیایی محافظتی برای رفع بیم، ترس و دوری از بلایا استفاده می­کنند. ردپای فرهنگ شیء باوری (دعا، بازوبند، چشم نظر و اسپند دودکردن) در دست­بافته­های بومی مردمان بلوچ به فرم نقش­ها و نمادهای تعویذی معنادار مشاهده می­شود. بر این اساس، پژوهش پیش­رو، مطالعه­ای تطبیقی بر بیان تصویری نقش­مایه­های تعویذی چشم زخم در قالیچه­های بلوچستان فرهنگی است.
روش: این مطالعه از نوع کیفی و میان­رشته­ای است و شیوۀ پژوهش در آن ترکیبی از توصیف نقوش و تحلیلِ تاریخی و نمادشناسانه است. پیکره­های مطالعاتی از موزه ملی فرش ایران و موزه خصوصی سیدطاهر صباحی انتخاب شده­اند. بازشناسی نقوش، مفاهیم نمادین و اسطوره­ای نهفته در قالیچه­ها با تکیه بر منابع معتبر علمی منتشر شده از سوی محققین حوزه انسان­شناسی، جامعه شناسی و قالی پژوهی انجام شده است.
یافته­ها: نتایج این پژوهش نشان می­دهد که نقوش مرتبط با مفاهیم چشم زخم در هر دو گروه از قالیچه­های ایرانی و افغانستانی در شش قالب هندسی (مثلث، مربع و لوزی)، گیاهی (اسپند و خارخسک)، جانوری (مار، رتیلی، پرنده، طاووس، قوچکی و شتر)، اشیاء (چلیپا، بازوبندی، قلاب، شانه و گوشواره)، انسانی (چشم) و کیهانی (ستاره) به کرات نمود یافته­اند. در این راستا، در هر دو گروه از قالیچه­ها از نگاره­هایی با مفهوم جادوی سفید (یا افسون) بیش از جادوی سیاه (یا تابو) استفاده شده که این امر بیانگر خصلت نیک­اندیشی مردمان بلوچ است. علاوه بر این، نقش­مایه­هایی که نمادی از حفاظت و صیانت محسوب می­شوند، اغلب در حاشیه­ها و به فرم ریز نقش با تکرار زیاد و در مقابل، نگاره­های مرتبط با یک نیروی برتر و فرازمینی با اندازه­ای بزرگ­تر در متن قالیچه­ها ترسیم شده­اند. شواهد نشان می­دهند بیان تصویری نگاره­های مذکور به پیشینه تاریخی کهن تمدن شهر سوخته در اقلیم سیستان و بلوچستان باز می­گردد.
نتیجه­ گیری: نتایج این پژوهش نشان می­دهد اصالت نقوش ترسیم شده بر پیکره قالیچه­های بلوچ ایرانی و افغانستانی به دلیل اشتراکات فرهنگی، جغرافیایی، سیاسی و تمایل به مراودات درون قومی به خوبی حفظ شده و کمتر دستخوش تغییر شده­اند. این طور به نظر می­رسد که ابرام و پافشاری بر تکرار و تعدد نقوش با بن­مایه­های طلسم گونه و تعویذی چشم زخم از نوعی حس افراط­گونه پیروی می­کند که ریشه در منحصر به فرد بودن اقلیم جغرافیایی، باور راستین به وجود ارواح خبیثه و آیین­های بومی قوم بلوچ (نظیر: میارجَلّی، کَول، انتقام و زار) دارد. عینیت بخشیدن این باورها در ورای نقوش دست‌بافته‌ها بار دیگر یادآور می‌شود که هنر سنتی قالی‌بافی از حوزه‌های مناسب برای مطالعات فرهنگی، اجتماعی و همچنین، گنجینه‌ای از انعکاس باورها، آرزوها، مکنونات قلبی و زیست‌بوم بافندگان یک اقلیم است

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study on the Visual Expression of the "Evil Eye" Amulet Motifs in the Rugs of Cultural Baluchistan

نویسنده [English]

  • Samera Salimpour Abkenar
Assistant Professor, Art national research center, Research institute of cultural, heritage, and tourism, Tehran, Iran
چکیده [English]

Purpose: The livelihood and health of Baluch tribes in the neighboring countries of Iran and Afghanistan are constantly at risk due to the specific geographical climate (such as drought, water shortage, seasonal winds, etc.) in which they live. Therefore, the Baluch people use protective objects to ward off fear, anxiety, and avoid disasters. Traces of fetishism culture (prayer, armband, eye-evil, smoking, etc) can be seen in the Baluch handwoven in the form of meaningful amulet patterns and symbols. Accordingly, this research is a comparative study on the visual expression of the “evil eye” amulet motifs in the rugs of cultural Baluchistan.
Methodology: This study is qualitative and interdisciplinary. The research method employed is a combination of motif description, historical, and symbolic analyses. The samples were selected from the National Carpet Museum of Iran and the private museum of Dr. Seyed Taher Sabahi. Also, the identification of motifs, symbolic and mythical concepts hidden in the rugs, has been carried out based on reliable scientific sources published by researchers in the fields of anthropology, sociology, and carpet studies.
Findings: The results show that motifs related to the evil eye frequently appear in both of Iranian and Afghan rugs by six groups: geometric (triangle, square, and rhombus), plant (spand and kharkhesak), animal (snake, tarantula, bird, peacock, ram, and camel), objects (swastika, armband, hook, comb, and earring), human (eye), and cosmic (star) shapes. In both groups of rugs, images of white magic (or enchantment) are used more than black magic (or taboo), which reflects the benevolent nature of the Baluch people. In addition, motifs with a protection concept are often presented in the margins and in the form of small motifs with high repetition. In contrast, motifs related to a superior and extraterrestrial force are depicted in a larger size in the context of the rugs. The findings show that the visual expression of the motifs is related to the ancient historical background of the shahre-e Sukhteh civilization in the Sistan and Baluchistan region.
Conclusions: The authenticity of the motifs on the Iranian and Afghan Baluchi rugs has been well preserved. It is due to cultural, geographical, and political commonalities and the tendency for inter-ethnic exchanges. It seems that persistence on repetition of motifs with talismanic and evil eye concepts pursues an extremist sense. This is related to the uniqueness of the geographical climate, the genuine belief in the existence of evil spirits, and the indigenous rituals of the Baluch people (such as refuge, promise, revenge, and Zar). Bringing these beliefs to life behind hand-woven motifs reminds us that the traditional art of rug weaving is a suitable field for cultural and social studies. They are also a treasure of reflection of the beliefs, desires, heart aspirations, and the ecosystem of the weavers of a region

کلیدواژه‌ها [English]

  • Amulet motif
  • Baluch tribe
  • Cultural Bluchistan
  • Evil eye
  • Iranian rug

مراجع

قرآن کریم.
آهنی، لاله و یعقوب­زاده، آزاده (1404). خوانش شمایل­نگارانۀ فرش جنگ افغانستان. هنر و تمدن شرق، 13 (47)، 42-51.
آیت­الهی، حبیب­الله (1377). مبانی هنرهای تجسمی. تهران: انتشارات سمت.
افضل­طوسی، عفت­السادات و سنجی، مونس (1393). آرایه­ها و نگاره­های مرتبط با چشم­زخم در دستبافته­های اقوام ایرانی. نگره، 9 (31)، 77-90.
اندروز، کارول (1396). طلسم و تعویذ؛ نزد اقوام شرق باستان: مصر (ترجمه رقیه بهزادی). تهران: انتشارات طهوری.
اسپونر، برایان (1402). جغرافیا، تاریخ و قوم­نگاری بلوچستان در ایرانیکا (زیرنظر محسن شهرنازدار). تهران: انتشارات پل فیروزه.
الیاده، میرچا (1400). تصاویر و نمادها (ترجمه محمدکاظم مهاجری). تهران: نشر کتاب پارسه.
انگلیس، دیوید و هاگسون، جان (1399). جامعه­شناسی هنر، شیوه­های دیدن (ترجمه جمال محمدی). تهران: نشر نی.
اوریوال، اروین (1372). قومیت بلوچ در افغانستان، مجموعه مقالات افغانستان (ترجمه منیژه حسینیون). تهران: انتشارات پاپلی یزدی.
ایتن، یوهانس (1399). عناصر رنگ (ترجمه بهروز ژاله­دوست). تهران: انتشارات مارلیک.
بصام، جلال­الدین (1392). فرهنگ دو زبانه فرش دستباف. تهران: انتشارات بنیاد دانشنامه­نگاری ایران.
بهار، مهرداد (1386). پژوهشی نو در اساطیر ایران. تهران: نشر آگاه.
بهارلو، علیرضا و چیت­سازیان، امیرحسین (1391). بازشناسی نقش­مایه­ها و مفاهیم مرگ و حیات در بستر بافته­های ترکی آناتولی. کتاب ماه هنر، 166، 4-14.
پرگاری، صالح، یوسفی­فر، شهرام و ریاحی، اعظم (1395). تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و مذهبی بر مهاجرت بلوچ­ها از زاهدان به آنسوی مرزها. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 6 (2)، 43-63.
پرهام، سیروس (1378). جلوه­های اساطیری و نمادهای نخستین در قالی ایران. نشر دانش، 91، 40-47.
تاشکیران، نوردن (1391). مطالعه مفاهیم نمادین نقش­مایه­ها بر روی گلیم (ترجمه مهدیه سلیمی­بنی و محمد افروغ). کتاب ماه هنر، 172، 94-102.
تناولی، پرویز (1385). طلسم، گرافیک سنتی ایران. تهران: نشر بن­گاه.
جردن، تری و لستر، راونتری (1380). مقدمه­ای بر جغرافیای فرهنگی (ترجمه سیمین تولایی و محمد سلیمانی). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
جلالی، شراره، جوانی، اصغر و قانی، افسانه (1397). معرفی برخی از مولفه­های محتوایی و ساختاری نقش­مایه قوچک در قالی ترکمن. پژوهش هنر، 8 (16)، 27-39.
حصوری، علی (1371). فرش سیستان. تهران: انتشارات فرهنگان.
خزائی، محمد (1386). نقش نمادین طاووس در هنرهای تزئینی ایران. کتاب ماه هنر، 111-112، 6-12.
دادور، ابوالقاسم و موذن، فرناز (1388). بررسی نقوش بافته­های بختیاری. گلجام، 5 (13)، 39-58.
ده­بزرگی، ژیلا (1381). چشم­زخم در باور و فرهنگ ایرانیان. چیستا، 196-197، 457-461.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت­نامه دهخدا. تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رحمانیان، زینب (1398). بررسی مردم­شناسانه عناصر جادوگری در رمان اهل غرق اثر منیرو روانی­پور. پژوهشنامه ادبیات داستانی، 8 (2)، 87-107.
رحیم­پور، شهدخت و نعمت­شهربابکی، ابوالقاسم (1397). شناسایی و بررسی سفره­های سیستان و بلوچستان (با تأکید بر ساختار بافت و نقش­مایه­ها). گلجام، 14 (34)، 53- 72.
رئیسی، محمدریاض (1401). توتم سیه­مار و تحلیل روان­کاوانه آن در فرهنگ عامه و ادبیات بلوچی. فرهنگ و ادبیات عامه، 10 (45)، 177-210.
ژوله، تورج (1402). قالیچه بلوچ مهم­ترین گره­بافته شرق ایران در ایرانیکا (زیرنظر محسن شهرنازدار). تهران: انتشارات پل فیروزه.
ژوله، تورج (1390). پژوهشی در فرش ایران. تهران: انتشارات یساولی.
سفیدکن، فاطمه (1402). دود اسپند، مزایا و معایب. طبیعت ایران، 8 (5)، 91-92.
سوری، آزاده (1397). پژوهشی در نقش­پردازی گلیم قشقایی فارس. هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 23 (2)، 55-68.
سیدسجادی، منصور (1396). شواهد فناوری و هنر در شهر سوخته. زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان.
سیدسجادی، منصور (1388). بلوچستان باستان. زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان.
سیدسجادی، منصور و اسکالونه، انریکو (1398). مجموعه مقالات شهر سوخته 2. تهران: انتشارات مدید.
شریف، حبیبه؛ اسکندرپورخرمی، پرویز و فهیمی­فر، اصغر (1395). مطالعه تاثیر عناصر موجود در طبیعت بر نقوش گلیم جیرفت. گلجام، 12 (30)، 5-22.
شمسایی، الهام (1393). تمثل مکان مقدس و مثالی در عناصر فرش ایرانی (با نگاهی نمادشناسانه و اسطوره محور به حضور گنگ­دژ در نقش­مایه­های فرش ایرانی). گلجام، 10 (26)، 5-14.
شوالیه، ژان و گربران، آلن (1387). فرهنگ نمادها (ترجمه سودابه فضائلی)، جلد چهارم. تهران: نشر جیحون.
شه­بخش، سید محمد (1384). نقوش تزئینی بلوچ. کتاب ماه هنر، 89-90، 140-146.
شیرانی، راضیه (1388). رویکردی نمادین و تصویری به طلسم­های ایرانی. نقش­مایه، 2 (3)، 21-34.
شیرخانی، حسین، میربلوچ­زائی، اسحاق و ریگی، بلال (1400). تحلیلی ساختار اجتماعی آیین­های بلوچ در مثل­های بلوچی سرحدی بر پایه رویکرد مردم­مدارانۀ بوراوی. فرهنگ و ادبیات عامه، 9 (42)، 152-185.
عابدوف، داداجان (1395). آداب، آیین­ها و باورهای مردم افغانستان (ترجمه بهرام امیراحمدیان). تهران: انتشارات ندای تاریخ.
عرفان­منش، ساحل؛ نعمت­شهربابکی، ابوالقاسم و عزیزی، حسن (1402). بازنمایی باورهای ماوراءالطبیعی در دست­بافته­های عشایر بلوچ. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 13 (1)، 219-244.
صباحی، سیدطاهر (1393). چکیده­ای از تاریخ و هنر قالی­بافی مشرق زمین، جلد دوم. تهران: خانه فرهنگ و هنر گویا.
ضمیری، چکامه و پیری، علی (1396). بررسی تطبیقی قالیچه­های محرابی درختی بلوچ ایران و افغانستان. دومین کنفرانس بین­المللی هنر، معماری و کاربردها. مسکو، روسیه.
طباطبایی، محمدحسین (1384). تفسیر المیزان (ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی)، جلد 20. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فروغی­نیا، مریم و شاهسوار، مرتضی (1394). بررسی تطبیقی ویژگی­های ساختاری و طرح فرش بلوچ خراسان و فرش سیستان. مجموعه مقالات همایش ملی فرش دستبافت خراسان جنوبی، دانشگاه بیرجند: 648-658.
فریزر، جیمز (1396). شاخه زرین؛ پژوهشی در جادو و دین (ترجمه کاظم فیروزمند). تهران: نشر آگاه.
کشاورز، حسام و مراثی، محسن (1391). مطالعه سیر تحول فرش­های جنگ در افغانستان. گلجام، 8 (21)، 65-76.
کیهان­پور، محسن و نعمت­شهربابکی، ابوالقاسم (1397). فرش جنگ، فریاد بلند اعتراض با زبان تصویر. مطالعات شبه قاره، 10 (34)، 211-234.
محمدی، هاشم (1386). چشم­زخم در ادب و فرهنگ ایرانی. ماهنامه حافظ، 34، 10-12.
محمودزهی، موسی (1391). آئین­ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان. تهران: انتشارات آبنوس.
مصباح، بیتا و شادرخ، سارا (1400). نمادشناسی نقش­مایه شتر در هنر حکاکی دوره ساسانی. هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 26 (4)، 35- 45.
موسی­پور، ابراهیم (1387). دوازده + یک: سیزده پژوهش درباره طلسم، تعویذ و جادو. تهران: نشر کتاب مرجع.
موسوی­حاجی، سیدرسول و پیری، علی (1388). بررسی تطبیقی نقوش قالی سیستان با نقوش سفال نخودی شهر سوخته. گلجام، 5 (13)، 73-86.
موگاورو، لوردانا. (1387). ظروف رنگارنگ شهر سوخته (ترجمه سیدمنصور سیدسجادی). زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایه دستی و گردشگری.
میرزایی، عبداله و اسدی­عمله، زهرا (1403). تحلیل نقش و جایگاه زن در قالی­های قوم بلوچ بر اساس نظریه بازتاب. پژوهش هنر، 14 (27)، 53-71.
نعمت­شهربابکی، ابوالقاسم و میرنژاد، سمیه (1400). بررسی نقوش آویز­بافته­های طلسمی و تعویذی در سیستان و بلوچستان. پیکره، 10 (24)، 55-72.  
ولی­زاده، مریم (1396). درخت تناور سحر و جادو (1). تهران: انتشارات سروش سپهر.
هال، جیمز (1380). فرهنگ نگاره­ای شرق و غرب (ترجمه رقیه بهزادی). تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
یونگ، کارل گوستاو. (1377). انسان و سمبل­هایش (ترجمه محمود سلطانیه). تهران: انتشارات جامی.
Azadi, S. (1988). Baluchistan Carpets. Encyclopaedia Iranica, Ehsan Yarshater (Edithor). New York: Bibliotheca Persica Press.
پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران
دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 28
پایگاه‌های نمایه‌کننده
اسفند 1404
صفحه 129-153

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار