پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران

پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران

تحلیل مردم‌نگارانه معنا و کارکرد پیکرک‌های خمیری در آیین «آش سیزده صفر» منطقه نقنه بروجن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ناهید جعفری دهکردی 1
فاطمه سیفی پور نقنه 2
1 استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنر و علوم انسانی ، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی گروه ارتباط تصویری دانشکده هنر و علوم انسانی؛ دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
10.22059/ijar.2026.396671.459963
چکیده
آیین پخت «آش سیزده صفر» همراه با پیکرک‌های خمیری، یکی از سنت‌های کهن و در حال فراموشی مردم نقنه در شهرستان بروجن، استان چهارمحال و بختیاری است که با هدف دفع بلا و نحوست روز سیزدهم صفر برگزار می‌شود. هدف این پژوهش، کاوش در معنا و کارکرد نمادین این آیین، شامل پخت آش و ساخت پیکرک‌های خمیری به‌عنوان بلاگردان، در فرهنگ عامه نقنه و تبیین رابطه میان این دو عنصر آیینی است. این پژوهش با رویکردی کیفی، توصیفی ـ تحلیلی و مردم‌نگارانه انجام شده و در تحلیل داده‌ها از چارچوب نظری امیل دورکیم بهره گرفته است. جامعه پژوهش شامل آیین‌های سنتی منطقه نقنه در شهرستان بروجن است که از میان آن‌ها، آیین «آش سیزده صفر» و دو پیکرک خمیری زن و مرد آن به‌صورت هدفمند انتخاب و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند آیین «آش سیزده صفر» نمونه‌ای شاخص از مناسک غذایی-نمادین ایرانی است که کارکردهای مذهبی، نمادین و اجتماعی را به‌طور هم‌زمان در خود جای داده است. پیکرک‌های خمیری به‌عنوان میانجی‌های نمادین، حامل بلا و نحوست تلقی می‌شوند و رهاسازی آن‌ها در آب، بیانگر مفاهیم پاکی، تطهیر و باروری است. همچنین، مشارکت جمعی در پخت و توزیع آش، همکاری میان نسل‌ها و حضور فعال زنان در اجرای آیین، به بازتولید همبستگی اجتماعی، حافظه فرهنگی و هویت جمعی جامعه محلی می‌انجامد. از این منظر، آیین «آش سیزده صفر» فراتر از یک سنت غذایی، نظامی نمادین است که از طریق مناسک و مشارکت جمعی، باورهای مشترک و نظم اجتماعی را بازتولید می‌کند. ثبت و تحلیل این آیین، گامی در جهت شناخت فرهنگ عامه و پاسداشت میراث فرهنگی ناملموس ایران به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
فرهنگ عامه نقنه
آیین‌های محلی
مردم‌نگاری
آش رشته
آش سیزده صفر
پیکرک‌های خمیری
موضوعات

عنوان مقاله English

An Ethnographic Analysis of the Meaning and Function of Dough Figurines in the “Ash-e Sizdah Safar” Ritual in the Naqneh Region of Borujen

نویسندگان English

Nahid Jafari Dehkordi 1
Fatemeh Seyfipour Naqneh 2
1 Assistant Professor, Handicrafts Department, Faculty of Arts and Human Sciences, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
2 Bachelor’s student in Graphic Design, Faculty of Art and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
چکیده English

Objective: The ritual of preparing “Ash-e Sizdah-e Safar” accompanied by dough figurines is one of the ancient and increasingly forgotten traditions of the people of Naqneh in Borujen County, Chaharmahal and Bakhtiari Province, Iran. Performed to ward off misfortune and the perceived ominousness of the thirteenth day of Safar, the ritual combines the preparation of a communal dish with the making of dough figurines as apotropaic objects. This study aims to investigate the meanings and symbolic functions of this ritual, including the preparation of the ash and the creation of male and female dough figurines as bearers of misfortune, and to explain the relationship between these two ritual elements within the folk culture of Naqneh.

Method: This qualitative study employs a descriptive-analytical and ethnographic approach. Émile Durkheim’s theoretical framework is used to interpret the collected data. The research population comprises traditional rituals practiced in Naqneh, Borujen County, from which the “Ash-e Sizdah-e Safar” ritual and its two male and female dough figurines were purposively selected for analysis.

Findings: The findings indicate that the “Ash-e Sizdah-e Safar” ritual constitutes a distinctive example of Iranian food-based symbolic ritual practices, simultaneously incorporating religious, symbolic, and social functions. The preparation and distribution of the ash, together with the making and subsequent disposal of the dough figurines, constitute interconnected ritual actions through which beliefs concerning misfortune, purification, and renewal are expressed.

Conclusion: The dough figurines function as symbolic mediators and are regarded as carriers of misfortune and ominousness. Their release into water signifies notions of purity, purification, and fertility. Moreover, collective participation in preparing and distributing the ash, intergenerational cooperation, and the active involvement of women in performing the ritual contribute to the reproduction of social solidarity, cultural memory, and collective identity within the local community. From this perspective, the “Ash-e Sizdah-e Safar” ritual extends beyond a culinary tradition and constitutes a symbolic system through which shared beliefs and social order are reproduced through ritual practices and collective participation. Documenting and analyzing this ritual can contribute to a deeper understanding of Iranian folk culture and to the preservation of the country’s intangible cultural heritage.

کلیدواژه‌ها English

Naqneh folk culture
local rituals
ethnography
ash reshteh
Ash of the Thirteenth of Safar
dough figurines
افشار سیستانی، ایرج (۱۳۶9). نگاهی به آذربایجان شرقی، مجموعه‌ای از اوضاع تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی، جلد 2، تهران: رایزن.
افشار، ایرج (۱۳۶۰). کارنامه و ماده‌الحیوه متن دو رساله از آشپزی در دوره صفوی (عصر سلطنت شاه اسماعیل اول و شاه عباس اول)، تهران: انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (سروش).
افغانی‌نویس، عبدالله (1369). لغات عامیانۀ فارسی افغانستان، کابل: موسسه تحقیقات و انتشارات بلخ.
امامی شوشتری، محمدعلی (1347). هنرهای زیبای خوراک‎پزی و خوان‎آرایی در ایران باستان، بررسی‌های تاریخی، 13: 91-124.
انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم (1379). جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، جلد 1و 2، تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر.
آشپزباشی، میرزا علی‌اکبرخان (۱۳۵۳). سفرۀ اطعمه، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
پورداوود، ابراهیم (1356). پشت‌ها. به کوشش بهرام فره‌وشی. تهران: دانشگاه تهران.
الثعالبی، ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسمعیل (بی‌تا). شاهنامه ثعالبی؛ در شرح احوال سلاطین ایران، ترجمه محمود هدایت، تهران: وزارت فرهنگ.
جعفری دهکردی، ناهید (1405). چمچلوسی: عروسک هِبه چاه در فرهنگ عامه مردم بهبهان. پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی، 5(1): 199-2220. doi: 10.22077/jcrl.2026.9554.1217
جعفری دهکردی، ناهید؛ طاهری، صدرالدین و ایزدی دهکردی، سیده مریم (1400). گونه‌شناسی عروسک‌های روان‌آسا در فرهنگ‌های ایرانی. فرهنگ و ادبیات عامه، 9(41): 138-182.
جعفری دهکردی، ناهید؛ طاهری، صدرالدین و ایزدی دهکردی، سیده مریم (1402). جایگاه تاریخی عروسک در فرایند شکل‌گیری دگرخود انسانی. روان‌شناسی فرهنگی، 7(1): 323-350. doi: 10.30487/jcp.2023.336244.1404
حجازی، شبنم و یاراحمدی، علیرضا (۱۳۸۲). غذاهای محلی و سنتی استان مرکزی. تغییرات و پیامدهای فرهنگی آن،‌ تهران: اداره کل میراث فرهنگی استان مرکزی‌، معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور، پژوهشکده مردم‌‌شناسی‌.
دانشگر، احمد (1374).  فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، مشهد: آستان قدس رضوی، موسسه چاپ و انتشارات.
دریابندری، نجف (۱۳۸۴). کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز، جلد 1، تهران: کارنامه.
ذاکرزاده، امیرحسین (1373). سرگذشت طهران: گزیده‌ای از آداب و رسوم مردم طهران، تهران: انتشارات قلم.
ذوالفقاری، حسن (1398). باورهای عامیانه مردم ایران، تهران: نشر چشمه.
رضایی، حمید و جعفری دهکردی، ناهید (1404). عروسک‌های آیینی در فرهنگ عامه چهارمحال و بختیاری، پژوهش‌های ایرانشناسی، 15(3): 51-68. doi: 10.22059/jis.2025.387022
روح‌الامینی، محمود (1379). زمینه فرهنگ‌شناسی تألیفی در انسان‌شناسی فرهنگی و مردم‌شناسی، تهران: انتشارات عطار.
شریعت‌زاده، سید علی‌اصغر (1371). فرهنگ مردم شاهرود: آداب و رسوم، جلد 2: تهران: مولف.
شعبانی، رضا (۱۳۷۸).  آداب و رسوم نوروز. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.
شکورزاده، ابراهیم (۱۳۴۶). عقاید و رسوم عامه مردم خراسان: به انضمام پاره ای اشعارو لغات و امثال و افسانه ها و فال‎ها و دعاها و معماها، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
شهری، جعفر (1371). تهران قدیم، جلد 4، تهران: انتشارات معین.
عظیم‌پور، پوپک (1389). فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران. تهران: انتشارات نمایش
فریزر، رابرت (1401). شاخه زرین: پژوهشی در جادو و دین. ترجمه کاظم فیروزند. تهران: آگاه.
فقیری، ابوالقاسم (1357). گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، شیراز: انتشاران کل اداره فرهنگ و هنر فارس.
کرسول، جان (1398). پژوهش کیفی و طرح پژوهش انتخاب از پنج رویکرد روایت‌پژوهی. پدیدارشناسی. نظریه داده بنیاد. قوم نگاری. مطالعه موردی، ترجمه حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی. تهران: انتشارات صفار.
مزداپور، کتایون (۱۳۸۳). تداوم آداب کهن در رسم‌های معاصر زرتشتیان در ایران. فرهنگ، ۴۹ و۵۰: 147-179.
نفیسی، علی‌اکبر (ناظم‌الاطبا) (2535ش). فرهنگ نفیسی، جلد 3، تهران: کتابفروشی خیام.
نورآقایی، آرش (1387). عدد، نماد، اسطوره، تهران: افکار.
واحددوست، مهوش (1387). نهادینه‌های اساطیری در شاهنامه فردوسی، تهران: سروش.
هدایت، صادق. (1342). نیرنگستان. تهران: موسسه چاپ و انتشارات امیرکبیر.
همایونی، صادق (1371). فرهنگ مردم سروستان، مشهد: شرکت به‌نشر انتشارات آستان قدس رضوی.
منابع میدانی
تجلی، حسین. (1404). مصاحبه، 69 ساله، 15 آذر، خوزستان: بهبهان.
جعفری دهکردی، بنفشه. (1404). مصاحبه، 50 ساله، 13 آذر، چهارمحال و بختیاری: شهرکرد.
عزیزیان، زیبا. (1404). مصاحبه، 76 ساله، 8 مهر، چهارمحال و بختیاری: شهرکرد.
علیدادی، بیگم. (1404). مصاحبه، 84 ساله، 13 آذر، چهارمحال و بختیاری: شمس‌آباد.
غفاری الف، پری‌جان. (1404). مصاحبه، 67 ساله، 20 مرداد، چهارمحال و بختیاری: نقنه.
غفاری ب، حکیمه. (1404). مصاحبه، 46 ساله، 20 مرداد، چهارمحال و بختیاری: نقنه.
غفاری ج، فاطمه. (1404). مصاحبه، 38 ساله، 20 مرداد، چهارمحال و بختیاری: نقنه.
فلسفی، نجمه. (1404). مصاحبه، 55 ساله، 14 آذر، کرمان: کرمان.
قاسمی، خورشید. (1404). مصاحبه، 86 ساله، 10 آذر، چهارمحال و بختیاری: پیربلوط.
قربانی دهکردی، مهین. (1404). مصاحبه، 74 ساله، 5 آبان، چهارمحال و بختیاری: شهرکرد.
کبیری، مریم. (1403). مصاحبه، 77 ساله، 10 بهمن، خراسان رضوی: مشهد.
محمدی، حبیبه. (1403). مصاحبه، 50 ساله، 20 اسفند، چهارمحال و بختیاری: شمس‌آباد.
محمدی، مریم. (1404). مصاحبه، 21 ساله، 1 آذر، چهارمحال و بختیاری: شمس‌آباد.
مختاری، مهری. (1404). مصاحبه، 69 ساله، 21 مهر، یزد: میبد.
سلیمی بنی، خیرالنسا. (1399). مصاحبه، 70 ساله، 20 بهمن، چهارمحال و بختیاری: بن.
مولایی، مریم. (1404). مصاحبه، 67 ساله، 10 مهر، چهارمحال و بختیاری: شهرکرد.
هاشمی، مریم السادات. (1404). مصاحبه، 45 ساله، 10 مهر، اصفهان.
یزدانی، فرح. (1405). مصاحبه، 70 ساله، 6 مرداد، چهارمحال و بختاری: بروجن.
تارنماهای رسمی
·         URL1: https://tinyurl.com/3m7tuf7s (Access Date: 12/04/2025)
 
 
 
References
Afghani-Nevis, A. (1990). Colloquial Persian vocabulary of Afghanistan. Kabul: Balkh Institute of Research and Publications. (in Persian).
Afshar Sistani, I. (1990). A view of East Azerbaijan: A collection of historical, geographical, social, and economic conditions, Vol. 2. Tehran: Rayzan. (in Persian).
Afshar, I. (1981). Karnāmeh and Madat al-Hayat: The text of two treatises on cooking during the Safavid period (the reigns of Shah Ismail I and Shah Abbas I). Tehran: Islamic Republic of Iran Broadcasting (Soroush). (in Persian).
Alidadi, B. (2025). Interview, 84 years old, December 4, Chaharmahal and Bakhtiari: Shamsabad. (in Persian).
Al-Tha'alibi, A. M. (n.d.). Tha'alibi's Shahnameh: On the history of the rulers of Iran. Translated by Mahmoud Hedayat. Tehran: Ministry of Culture. (in Persian).
Ashpazbashi, M. A. (1974). Sofreh-ye At'emeh [The table of foods]. Tehran: Iran Culture Foundation. (in Persian).
Azimpour, P. (2010). The culture of dolls and ritual and traditional puppet performances in Iran. Tehran: Namayesh Publishing. (in Persian).
Azizian, Z. (2025). Interview, 76 years old, September 30, Chaharmahal and Bakhtiari: Shahrekord. (in Persian).
Boehn, M. V. (1932). Dolls and puppets. Translated by Josephine Nicoll. London: George G. Harrap & Company.
Creswell, J. (2019). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches: Narrative research, phenomenology, grounded theory, ethnography, and case study. Translated by Hasan Danaei-Fard and Hossein Kazemi. Tehran: Saffar Publishing. (in Persian).
Daneshgar, A. (1995). Dictionary of common words of Torbat-e Heydarieh. Mashhad: Astan Quds Razavi, Institute of Printing and Publications. (in Persian).
Daryabandi, N. (2005). The comprehensive cookbook: From garlic to onion, Vol. 1. Tehran: Karnameh. (in Persian).
Durkheim, É. (1995). The elementary forms of religious life. Translated and introduced by K. E. Fields. New York, NY: Free Press.
Emami Shushtari, M. A. (1968). Fine arts of cooking and table setting in ancient Iran. Historical Studies, 13, 91–124. (in Persian).
Enjavi Shirazi, S. A. (2000). Winter festivals, customs, and beliefs, Vols. 1–2. Tehran: Amir Kabir Publishing Institute. (in Persian).
Falsafi, N. (2025). Interview, 55 years old, December 5, Kerman: Kerman. (in Persian).
Faqiri, A. (1978). Aspects of the folklore of Fars. Shiraz: General Office of Culture and Arts of Fars. (in Persian).
Faraone, C. A. (1991). The agonistic context of early Greek binding spells. In Magika Hiera: Ancient Greek magic and religion. New York: Oxford University Press.
Frazer, R. (2022). The Golden Bough: A study in magic and religion. Translated by Kazem Firouzand. Tehran: Agah Publishing. (in Persian).
Ghaffari, F. (2025). Interview, 38 years old, August 11, Chaharmahal and Bakhtiari: Naghneh. (in Persian).
Ghaffari, H. (2025). Interview, 46 years old, August 11, Chaharmahal and Bakhtiari: Naghneh. (in Persian).
Ghaffari, P. (2025). Interview, 67 years old, August 11, Chaharmahal and Bakhtiari: Naghneh. (in Persian).
Ghasemi, K. (2025). Interview, 86 years old, December 1, Chaharmahal and Bakhtiari: Pirbalut. (in Persian).
Ghorbani Dehkordi, M. (2025). Interview, 74 years old, October 27, Chaharmahal and Bakhtiari: Shahrekord. (in Persian).
Hashemi, M. S. (2025). Interview, 45 years old, October 2, Isfahan. (in Persian).
Hedayat, S. (1963). Neyrangestan. Tehran: Amir Kabir Publishing Institute. (in Persian).
Hejazi, S., & Yarahmadi, A. (2003). Local and traditional foods of Markazi Province: Cultural changes and consequences. Tehran: General Office of Cultural Heritage of Markazi Province, Research Deputy of the Cultural Heritage Organization, Institute of Anthropology. (in Persian).
Homayouni, S. (1992). The folklore of Sarvestan. Mashhad: Beh-Nashr, Astan Quds Razavi Publishing Company. (in Persian).
Jafari Dehkordi, B. (2025). Interview, 50 years old, December 4, Chaharmahal and Bakhtiari: Shahrekord. (in Persian).
Jafari Dehkordi, N . (2026). Chamchehlosi: The Well-Giving Doll in Behbahan Folk Culture. Journal of Ritual Culture and Literature, 5(1), 199-222. doi: 10.22077/jcrl.2026.9554.1217. (in Persian).
Jafari Dehkordi, N., Taheri, S., & Izadi Dehkordi, S. M. (2021). Typology of Mind-Healer Dolls in the Iranian Cultures. Culture and Folk Literature, 9(41), 138-182. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23454466.1400.9.41.4.6 (in Persian).
Jafari Dehkordi, N., Taheri, S., & Izadi Dehkordi, S. M. (2023). The historical place of dolls in the process of forming the human Alter Ego. Cultural Psychology, 7(1), 323-350. https://doi.org/10.30487/jcp.2023.336244.1404 (in Persian).
Kabiri, M. (2025). Interview, 77 years old, January 30, Razavi Khorasan: Mashhad. (in Persian).
Law, J. M. (1997). Puppet of nostalgia: The life, death, and rebirth of the Japanese Awaji Ningyo tradition. Princeton: Princeton University Press.
Mazdapour, K. (2004). Continuity of ancient customs in the contemporary traditions of Zoroastrians in Iran. Farhang, 49–50, 147–179. (in Persian).
Mohammadi, H. (2025). Interview, 50 years old, March 10, Chaharmahal and Bakhtiari: Shamsabad. (in Persian).
Mohammadi, M. (2025). Interview, 21 years old, November 22, Chaharmahal and Bakhtiari: Shamsabad. (in Persian).
Mokhtari, M. (2025). Interview, 69 years old, October 13, Yazd: Meybod. (in Persian).
Molaei, M. (2025). Interview, 67 years old, October 2, Chaharmahal and Bakhtiari: Shahrekord. (in Persian).
Nafisi, A. A. (N. al-Atebba). (1976). Nafisi Dictionary, Vol. 3. Tehran: Khayyam Bookstore. (in Persian).
Nouraghaei, A. (2008). Number, symbol, myth. Tehran: Afkar Publishing. (in Persian).
Pourdavoud, E. (1977). Yashts. Edited by Bahram Farahvashi. Tehran: University of Tehran. (in Persian).
Rezaei, H., & Jafari Dehkordi, N. (2025). Ritual dolls in the folk culture of Chaharmahal and Bakhtiari. Iranian Studies, 15(3), 44-68. https://doi.org/10.22059/jis.2025.387022.1324 (in Persian).
Ruholamini, M. (2000). Foundations of cultural studies: A work in cultural anthropology and folklore. Tehran: Attar Publishing. (in Persian).
Salimi Beni, K. (2021). Interview, 70 years old, February 8, Chaharmahal and Bakhtiari: Ben. (in Persian).
Shabani, R. (1999). Nowruz customs and traditions. Tehran: Alhoda International Publishing. (in Persian).
Shahri, J. (1992). Old Tehran, Vol. 4. Tehran: Moein Publishing. (in Persian).
Shariat-Zadeh, S. A. (1992). The folklore of Shahroud: Customs and traditions, Vol. 2. Tehran: Author. (in Persian).
Sharrock, W. W., & Anderson, B. (1986). The ethnomethodologists. Chichester: Horwood.
Shokurzadeh, E. (1967). Beliefs and customs of the people of Khorasan: Including some poems, words, proverbs, legends, divinations, prayers, and riddles. Tehran: Iran Culture Foundation. (in Persian).
Stutley, M. (2001). Ancient Indian magic and folklore: An introduction. New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Pvt. Ltd.
Tajalli, H. (2025). Interview, 69 years old, December 6, Khuzestan: Behbahan. (in Persian).
Vaheddoust, M. (2008). Mythological institutions in Ferdowsi's Shahnameh. Tehran: Soroush Publishing. (in Persian).
Yazdani, F. (2026). Interview, 70 years old, July 28, Chaharmahal and Bakhtiari: Borujen. (in Persian).
Zakerzadeh, A. (1994). The history of Tehran: A selection of the customs and traditions of the people of Tehran. Tehran: Qalam Publishing. (in Persian).
Zolfaghari, H. (2019). Folk beliefs of the people of Iran. Tehran: Cheshmeh Publishing. (in Persian).
URL1: https://tinyurl.com/3m7tuf7s (Access Date: 12/04/2025)
پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران
دوره 16، شماره 1
پایگاه‌های نمایه‌کننده
شهریور 1405
صفحه 62-81