پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران

پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران

تحلیل آیین‌های گذار مرتبط با بلاگردانی و درمان در فرهنگ عامۀ مردم ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
10.22059/ijar.2026.416850.459984
چکیده
هدف: این پژوهش کارکرد آیین‌های گذار مرتبط با درمان بیماری و بلاگردانی در فرهنگ عامۀ ایران را تحلیل می‌کند. این آیین‌ها سازوکارهایی نمادین برای مقابله با بیماری، بدبیاری و بحران‌های زیستی و اجتماعی‌اند. در فرهنگ عامۀ ایران نیز کنش‌هایی با هدف دفع بلا، انتقال بیماری، پالایش فرد و بازگرداندن سلامت وجود دارد. پژوهش با اتکا به نظریۀ آیین‌های گذار آرنولد ون‌جنپ و ویکتور ترنر و مفهوم جادوی همدلانه در نظریۀ جیمز فریزر، کارکرد فرهنگی و اجتماعی این آیین‌ها را بررسی می‌کند. پرسش اصلی این است که آیین‌های درمان و بلاگردانی چگونه در قالب آیین‌های گذار عمل می‌کنند و چه نقشی در بازسازی نظم فردی و اجتماعی دارند.
روش: پژوهش با روش اسنادی و تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. داده‌ها از منابع اسنادی، متون مردم‌نگارانه، گزارش‌های مردم‌شناسی و پژوهش‌های مرتبط با آیین‌های درمانی و بلاگردانی در فرهنگ عامۀ ایران گردآوری شده‌اند. نمونه‌ها بررسی و تفسیر شده‌اند. چارچوب تحلیل بر نظریۀ آیین‌های گذار ون‌جنپ و بسط آن در آثار ترنر، به‌ویژه مفهوم آستانگی، و اصول جادوی همدلانه فریزر، شامل جادوی مشابهت و سرایت، استوار است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد آیین‌های درمان و بلاگردانی در فرهنگ عامۀ ایران صرفاً اعمالی خرافی یا تشریفاتی نیستند، بلکه ساختاری معنادار و کارکردی دارند و در قالب آیین‌های گذار قابل تحلیل‌اند. فرد بیمار یا گرفتار بلا از وضعیت پیشین جدا می‌شود، وارد مرحلۀ آستانگی می‌گردد و از طریق کنش‌های نمادین، امکان گذار به وضعیتی تازه از سلامت و تعادل را می‌یابد. سازوکار این کنش‌ها بر جادوی همدلانه استوار است: جادوی مشابهت با بازسازی نمادین فرایند تولد، امکان نوزایی فرد را فراهم می‌کند؛ جادوی سرایت نیز با انتقال بیماری یا بلا به حامل جایگزین، مانند شیء، حیوان یا عنصر طبیعی، زمینه رهایی فرد از بحران را مهیا می‌سازد.
نتیجه‌گیری: آیین‌های درمان و بلاگردانی سازوکارهایی فرهنگی برای مدیریت بحران‌های زیستی و اجتماعی‌اند. این آیین‌ها در مرحلۀ آستانگی، با ایجاد وضعیتی نمادین برای گذار، به بازسازی هویت فرد و بازگشت او به نظم اجتماعی کمک می‌کنند. همچنین با کاهش اضطراب، ایجاد احساس کنترل در برابر نیروهای ناشناخته و بازگرداندن نظم برهم‌خورده بر اثر بیماری و بلا، کارکردی اجتماعی دارند. بنابراین، این آیین‌ها بخشی از نظام معنایی فرهنگ عامه‌اند و در مواجهه با بحران‌های انسانی و اجتماعی، به حفظ تعادل فردی و اجتماعی یاری می‌رسانند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rites of passage associated with scapegoating and healing in Iranian folk culture

نویسندگان English

علی Jahanshahi Afshar
Najmeh Hosseini Sarvari
Department of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

Objective: This study analyzes healing and scapegoating rituals as rites of passage in Iranian folk culture. Such practices provide means of responding to illness, misfortune, and biological and social crises. Drawing on Arnold van Gennep’s theory of rites of passage, Victor Turner’s concept of liminality, and James Frazer’s theory of sympathetic magic, the study asks how these rituals facilitate transitions from illness or misfortune to health and equilibrium, and how they contribute to the reconstruction of individual and social order.
Method: The research uses documentary methods and qualitative content analysis. Data were collected from ethnographic texts, anthropological reports, and studies concerning healing and scapegoating practices in Iranian folk culture. Examples were interpreted through a framework combining van Gennep’s model of separation, transition, and incorporation; Turner’s elaboration of the liminal phase; and Frazer’s two principles of sympathetic magic: similarity and contagion. The analysis focused on the symbolic actions and meanings through which these rituals address illness and misfortune.
Results: The findings show that healing and scapegoating rituals are not simply superstitious or ceremonial acts. Rather, they have meaningful structures and cultural functions and can be understood as rites of passage. A person affected by illness or misfortune is symbolically separated from their condition, enters a liminal state, and undergoes ritual actions that enable a transition toward health and balance. These actions draw on sympathetic magic. Through the law of similarity, the reenactment of birth represents rebirth and renewal. Through the law of contagion, illness or misfortune is transferred to a substitute carrier, such as an object, animal, or natural element, symbolically freeing the affected person from crisis.
Conclusions: Healing and scapegoating rituals serve as cultural mechanisms for managing biological and social crises. By creating a symbolic transitional space, they support personal transformation, identity reconstruction, and reintegration into the social order. They may reduce anxiety, provide a sense of control in the face of unfamiliar forces, and help restore order disrupted by illness and misfortune. These practices are part of Iranian folk culture’s meaning system, through which communities interpret crises and seek to re-establish well-being and social equilibrium.

کلیدواژه‌ها English

Healing and Misfortune Averting Rituals
Iranian Folk Culture
Liminality
Rites of Passage
Sympathetic Magic
منابع
اسدیان‌خرم‌آبادی، محمد.؛ کیائی، منصور. و باجلان‌فرخی، محمد. (1358). باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مرکز مردم‌شناسی ایران.
اسدی‌گوکی، محمدجواد. (1379). فرهنگ عامیانۀ گلباف. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
امیری، سیدرزاق. (1382). تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند. شیراز: نوید شیراز.
بختیاری، علی‌اکبر. (1378). سیرجان در آیینۀ زمان. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
بیشوپ، ایزابل ال. برد. (1891). سفرها در ایران و کردستان. ج. 2. لندن: جان موری.
پورکریم، هوشنگ. (1348). آیین جشن چهارشنبه‌سوری در ایران. 78-77، 29-13.
تجلی، حجت‌الله. (1383). بازنگری یک مراسم؛ ترس‌برون. در: کتاب خوزستان. ج. 2. به کوشش بنیاد خوزستان‌شناسی. تهران: شادگان.
حاتمی، حسن. (1385). باورها و رفتارها؛ گذشته در کازرون. بی‌جا: بی‌نا.
رضایی، جمال. (1381). بیرجندنامه. به کوشش محمود رفیعی. تهران: هیرمند.
ساعدی، غلامحسین. (1354). خیاو یا مشکین‌شهر. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی؛ امیرکبیر.
ساعدی، غلامحسین. (1355). اهل هوا. تهران: امیرکبیر.
سالک، سمانه.؛ طالب‌پور، فریده. و مختاریان، بهار. (1398). تحلیل سفره‌های نذری زنانه بر اساس نظریۀ آیین‌های گذار. زن در فرهنگ و هنر. 11(3)، 390-369.
سلطانی‌لرگانی، محمود. (1387). کجور. تهران: آرون.
شکورزاده، ابراهیم. (1363). عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: سروش.
شهپر، ساره. (1396). آیین‌های زایش در فرهنگ عامۀ مردم منطقه لارستان. فرهنگ و ادبیات عامه. 5(17)، 20-1.
صرفی، محمدرضا. (1391). باورهای مردم کرمان. کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
صفی‌نژاد، جواد. (1345). مونوگرافی ده طالب‌آباد. تهران: دانشگاه تهران.
طباطبایی اردکانی، محمود. (1381). فرهنگ عامۀ اردکان. تهران: شورای فرهنگ عمومی استان یزد.
عبدلی، علی. (1369). تاتها و تالشان. تهران: ققنوس.
عزیزی، منصور. (1383). تاریخ و فرهنگ شهربابک. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
فلسفی‌میاب، علی. و ابوالفتحی، مریم. (1378). مردم‌نگاری شهرستان اهر. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
کتیرایی، محمود. (1348). از خشت تا خشت. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
ماسه، هانری. (1355). معتقدات و آداب ایرانی. ج. 1. ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر. تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
مسیبی‌دهکردی، فاطمه. و نصیری، حمید. (1403). تحلیل آیین عبور از سنگ سوراخی در شهرکرد بر مبنای نظریۀ آیین‌های عبور آرنولد ون‌جنپ و توسعۀ هفت‌مرحله‌ای. پژوهشنامۀ بختیاری‌شناسی و اقوام ایرانی. 2(3)، 154-137.
مظفری، سولماز. (1404). بررسی فولکلور مادی زایش در جویُم فارس با تکیه بر نظریۀ گذار. پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی. 1(7)، 140-109.
معطوفی، اسدالله. (1383). تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان. ج. 3. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میرنیا، علی. (1369). فرهنگ مردم. تهران: نشر پارسا.
نظری‌داشلی‌برون، زلیخا.؛ رهو، روشنک. و تراب‌زاده، عباس. (1384). مردم‌شناسی روستای ابیانه. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
هدایت، صادق. (1342). نیرنگستان. تهران: امیرکبیر.
References
Abdoli, A. (1990). Tat-ha va Taleshan. Tehran: Ghoghnous. (in Persian)
Amiri, S. R. (2003). Tarikh va Farhang-e Mardom-e Farashband. Shiraz: Navid Shiraz. (in Persian)
Asadian‑Khorramabadi, M., Kiaei, M. & Bajlan‑Farrokhi, M. (1979). Bavarha va Danesteha dar Lorestan va Ilam. Tehran: Markaz-e Mardomshenasi-ye Iran. (in Persian)
Asadi‑Guki, M. J. (2000). Farhang-e Amiyaneh-ye Golbaf. Kerman: Markaz-e Kermanshenasi. (in Persian)
Bakhtiari, A. A. (1999). Sirjan dar Ayeneh-ye Zaman. Kerman: Markaz-e Kermanshenasi. (in Persian)
Bishop, I. L. Bird (1891). Travels in Persia and Kurdistan (Vol. 2). London: John Murray.
Falsafi‑Miab, A. & Abolfathi, M. (1999). Mardomnegari-ye Shahr-e Ahar. Tehran: Cultural Heritage Organization. (in Persian)
Frazer, J. G. (1922). The Golden Bough: A study in magic and religion (3rd ed., rev. and enl.). London: Macmillan and Co.
Hedayat, S. (1963). Neyrangestan. Tehran: Amir Kabir. (in Persian)
Katiraei, M. (1969). Az Khesht ta Khesht. Tehran: University of Tehran, Institute for Social Studies and Research. (in Persian)
Massé, H. (1938). Croyances et coutumes persanes (Vol. 2). Paris.
Massé, H. (1976). Mo‘taqedat va Adab-e Irani (Vol. 1). Translated by M. Roshan‑Zamir. Tabriz: University of Tabriz Press. (in Persian)
Masibi‑Dehkordi, F. & Nasiri, H. (2024). Analysis of the ritual of passing through the pierced stone in Shahrekord based on Arnold Van Gennep’s rites of passage theory. Bakhtiari Studies and Iranian Ethnicities Journal, 2(3): 137–154. (in Persian)
Mozaffari, S. (2025). Study of childbirth material folklore in Juyom (Fars) based on the theory of rites of passage. Journal of Ritual Culture and Literature Studies, 1(7): 109–140. (in Persian)
Mo‘tufi, A. (2004). Tarikh, Farhang va Honar-e Torkman (Vol. 3). Tehran: Anjoman-e Asar va Mafaakhir-e Farhangi. (in Persian)
Nazari‑Dashliborun, Z., Rahu, R. & Torabzadeh, A. (2005). Anthropology of Abyaneh Village. Tehran: Cultural Heritage and Tourism Organization. (in Persian)
Pourkarim, H. (1969). The Chaharshanbe Suri festival in Iran. (in Persian)
Saedi, G. H. (1974). Khiyav ya Meshkin Shahr. Tehran: Institute for Social Studies and Research; Amir Kabir. (in Persian)
Saedi, G. H. (1975). Ahl‑e Hava. Tehran: Amir Kabir. (in Persian)
Salek, S., Talebpour, F. & Mokhtarian, B. (2019). Analysis of women’s votive food tables based on the theory of rites of passage. Women in Culture and Art, 11(3): 369–390. (in Persian)
Shahpar, S. (2017). Birth rituals in the folk culture of the Lar region. Folklore and Folk Literature, 5(17): 1–20. (in Persian)
Shokurzadeh, E. (1984). Beliefs and customs of the people of Khorasan. Tehran: Soroush. (in Persian)
Turner, V. (1969). The Ritual Process: Structure and Anti‑Structure. Chicago: Aldine.
Van Gennep, A. (1960). The Rites of Passage. Chicago: University of Chicago Press.
دوره 16، شماره 1
پایگاه‌های نمایه‌کننده
شهریور 1405
صفحه 251-272